عباس قديانى
277
فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )
جلال الدين محمد استرآبادى امير جلال الدين محمد استرآبادى از وزيران شاه طهماسب اول صفوى است . وى در سال 930 هجرى به مقام وزارت شاه طهماسب نائل شد . جلال بن سلام بن بهرام شاه طبسى خواجه جلال پسر سلام بهرام شاه طبسى در آغاز ملازم خواجه شيخ يحيى خوارزمى وزير ملك غياث الدين كرت بود . هنگامى كه امير تيمور به ايران يورش آورد خواجه شيخ يحيى او را به عنوان رسالت به نزد تيمور فرستاد . خواجه جلال در دربار تيمور مورد توجه قرار گرفت و مقام وزارت به او تفويض گرديد . جلال كيا خاندان جلال كيا ، كه پس از حملهء مغول مدت كوتاهى در مازندران حكومت داشتند . جلال مخلص جلال الدين مخلص سمنانى ، از وزرا و مستوفيان معروف عهد ايلخانيان مغول . اجداد وى از ملازمان سلطان محمد خوارزمشاه بودند . و او در خراسان به ارغون خان ، ايلخان مغول ، پيوست ، و بعد از قتل شمس الدين جوينى به وزارت ارغون رسيد . اما چندى بعد متهم به همكارى با مخالفان ايلخان گشت و معزول شد و به سعى سعد الدوله يهودى به قتل رسيد . جلاير طايفهاى مشهور از طوايف مغول كه قيدو خان جد چنگيز ، آنها را به انقياد خويش درآورد . طايفهء جلاير در زمان قديم كويانك لقب داشتهاند ، كه گويند به معنى خان بزرگ بوده است . اين طوايف در زمان تجزيهء دولت چنگيز در ماوراء النهر ، خاصه ولايت خجند ، گاه امراى مستقل مىداشتهاند . در ظهور امير تيمور ، امراى اين طايفه اطاعت آن جهانجوى را گردن نهادند . و حتى بهرام جلاير ، از امراى اين طايفه در رفع ياغيان مغول به امير تيمور كمك نمود . تيرههايى از اين طايفه در عهد صفويه در حدود خراسان و كلات مىزيستهاند . جلايريان - امراى ايلكانى ( 736 - 814 ه . ) بعد از انحطاط مغول و ضعيف شدن اقتدار آنها در ايران سلسلههاى مستقلى تشكيل يافتند كه جلايريان يا ايكانيان از جمله اين سلسلهها بودند كه هنگام حمله تيمور در قطعات مختلف حكمرانى داشتند . مؤسس اين سلسله شيخ حسن بزرگ پسر امير حسين بن آق بوقا بن ايلكانى نويان جلاير بود ، نواحى غربى ايران و نقاط مجاور بين النهرين را تحت نفوذ خود درآورده و پايتخت زمستانى ايشان بغداد و پايتخت تابستانى آنان تبريز بود . پسر شيخ حسن بزرگ ، معز الدين اويس در سال 757 بهجاى پدر نشست . آذربايجان و تبريز را از پادشاهان ازبك دشت قبچاق گرفت و در سال 766 موصل و دياربكر را نيز بر ممالك خود افزود . جانشين او پسرش سلطان حسين با آل مظفر و تركمانان قراقويونلو به جنگ پرداخت . و اين تركمانان در آن روزگار بر ارمنستان و نواحى جنوبى درياچه وان مسلط گرديده بودهاند و در 779 با حسين متحد شدند . پس از كشته شدن سلطان حسين در 784 ممالك او بين او و پسرش سلطان احمد و سلطان بايزيد قسمت شد . جلايريان سرانجام به دست اميران قراقويونلو منقرض شدند . ( 836 ه . ) .